Bursa
Açık
31.5°
İsmail Kemankaş
İsmail Kemankaş

NOT DEFTERİ: Türkiye'nin ilk kadın reisleri

08 Aralık 2019 Pazar, 00:25

Kısa bir süre önceydi...

Spor bültenlerinde, "Süper Lig ve Kayserispor'un ilk kadın spor kulübü başkanı" ibaresi kullanılıyordu. Berna Gözbaşı isimli kadın girişimci, sanayi ve ticaret alanında çok başarılı olmuş bir iş insanıydı. Kayserispor, ligin dibine demir atmışken, bu göreve nasıl geldi, bu da merak konusu doğrusu.

Bu ilginç gelişme ve 5 Aralık gününü, yani Türk kadınlarının seçme ve seçilme hakkını elde ettiği tarihi kısa süre önce geride bırakmışken, sportif hafızamı yokladım ve ilginç bir olayı anımsadım. 1950'li yıllarda İstanbul Mahalli Profesyonel Ligi'nde yer alan Adalet'in kadın başkanıydı aklıma gelen. Adalet isimli halıların üreticisiydi kadın başkan... Adı da Adalet'ti. Bir süre sonra Adalet Hanım, futboldan çekildi ve Adalet Kulübü de gücünü büyük ölçüde yitirdi. Günümüze kadar da profesyonel ligde kadın başkana rastlamadık.

İlginç bir isim benzerliği de vardı kadın öncüler anlamında. Türkiye'nin ilk kadın hakiminin adı da işi ile mütenasip biçimde Adalet Yılmaz'dı.

Aslında kadınların toplumsal yaşam ve ülke yönetiminde etkin biçimde yer alışı, Cumhuriyet'in 11. yılında 5 Aralık 1934 tarihinde Anayasa ve Seçim Kanunu'nda yapılan değişiklikle gerçekleşti. Bu yasal değişiklikle önce kadınların seçimlerde ilk kez oy kullanmasının ve aday olabilmesinin önü açıldı. 1935 yılındaki ilk seçimde 18 kadın Meclis'e girmeyi başardı. Türkiye, Fransa ve İtalya'dan 11, Romanya'dan 12, Bulgaristan'dan 13, Belçika'dan 14, İsviçre'den ise 36 yıl önce kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanımıştı.

Aslında ülkemizde kadınlar, daha 1930 yılındaki mahalli seçimlerde seçme ve seçilme hakkına kavuşmuştu. 3 Nisan 1930 tarihinde yürürlüğe giren 1580 sayılı kanunla çağdaş belediyecilik anlamında önemli adımlar atılırken, kadınlar da seçim yarışına katılıyordu. Yeni yasa ilk meyvesini Bursa'da verdi ve Belediye Meclisi'ne girmeyi başaran Zehra Budunç, Meclis'teki oylamayla da başkan vekilliğine seçilerek, Türkiye'de bir ilki gerçekleştirdi. Budunç, 1934 yılındaki genel seçimlerde de milletvekili olarak TBMM'ye girdi.

Bursa'nın kadın öncüleri bununla da kalmadı.

BİR KADIN İNEGÖL İDMANYURDU REİSİ

1934 yılındaki iki büyük devrim, kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi ile soyadı kanunuydu. Bunun sonuçları spor kulüplerinde de görüldü. 30 Ocak 1935 tarihli Cumhuriyet gazetesi, bu gelişmeyi şu başlıkla vermişti:

"Spor idarecisi bir Türk kadını İnegöl İdmanyurdu reisi oldu."

Bu başlığın ardından haberdeki bazı cümleler çok anlamlıydı:

"Yeni idare heyetinde reisliğe, orta mekteb resim muallimi Vahide seçilmişlerdir. Bu mesai taksimi İnegöl'de büyük bir konuşmayı temin etmiş bulunuyor. Çünkü Türkiye'de kadınlara cemiyet hayatında yer verildiği gün, birinci ve ilk olarak bir kadın arkadaş spor kulübünde reis bulunuyor."

İnegöl İdmanyurdu başkanlığına seçilen Vahide Birkey, İnegöl Ortaokulu'nda 1934-1937 tarihleri arasında Resim Öğretmeni olarak görev yapmıştır. Vahide Hanım'ın 1937 tarihinde İzmit Ortaokulu'na tayini çıkar ve İnegöl'den ayrılır.1324 (1908/1909) İstanbul doğumlu Vahide Hanım, hem eğitimci hem de başkan olarak İnegöl'de derin iz bırakır. 1937 yılında bir başka sportif olay daha gerçekleşir İnegöl'de... Bu kez İdmanyurdu bünyesinden ayrılan bir grup üye Doğanspor Kulübü'nü kurar ve bir süre sonra başkanlığa yine bir kadın, Lütfiye Atalay seçilir. Kadınların spor kulüpleri ve sosyal yaşama katılma yarışının o yıllarda etkin biçimde görüldüğü kadim şehir Bursa'dır ve bugün bu gelişmeler ancak kitap sayfaları ve gazete arşivlerinde saklıdır.