Bursa
Açık
31.5°
İsmail Kemankaş
İsmail Kemankaş

NOT DEFTERİ: O günden bu güne İş Bankası

22 Şubat 2020 Cumartesi, 23:40

Son günlerin önemli gündem maddelerinden biri de İş Bankası bünyesindeki CHP hisseleri ve bunun iktidar tarafından Hazine'ye devredilmesi.

..

Konu haber bültenlerinde kendine geniş yer bulurken, İş Bankası'nın ülke ve toplum için önemi, kuruluş öyküsü ile ilk şubesinin Bursa'da oluşu konuyu not defterimden çıkararak, sizlere iletme zorunluluğu doğurdu. Kısa bir araştırma ile Türkiye'de bankacılığın başlama nedeni ve Bursa'nın buradaki rolü de gözler önüne serildi. Bu bilgiler eşliğinde, bu yeni gündemin neden ve sonuçları hakkında yorum yapabilmek için, 1924 yılına geri dönmek gerekir.

İZMİR İKTİSAT KONGRESİ VE İLK BANKA

Kurtuluş Savaşı sona ermiş, Cumhuriyet ilan edilmiştir. Bu zor dönemde, ekonomik faaliyetleri gerçekleştirmek için finansal kaynak çok gereklidir. Savaştan yeni çıkmış, yeni bir devlet ve toplumu için tek çıkar yol tasarrufu teşvik ederek bir fon oluşturmaktır. Böylece sanayileşmede de önemli adımlar atılabilecektir. Bunu sağlayacak tek kurum ancak ulusal bir banka olabilir. Atatürk'ün baldızı Vecihe Hanım'ın anlatımıyla, banka kurulması fikrinin doğuşu bakın nasıl oluşur:

"Bakanlarla Atatürk sık sık çalışma odasında görüşürdü. Celal (Bayar) Bey de sık çağırdığı bakanlarındandı. Celal Bey önce Atatürk ile onun çalışma odasında görüştü, sonra da bizim yanımıza geldi. Babam (Uşşakizade Muammer Bey) ile Celal Bey arasında Atatürk'ün 250 bin lirasının nasıl değerlendirilmesi gerektiği üzerinde de konuşuldu. Celal Bey, bankacılık işlerinin de yabancılar elinde olduğunu hatırlatarak, bir banka kurulmasının yararlı olacağını söyledi. Sonunda da görüş birliğine vardılar."

Türkiye'nin ilk milli bankasının isim babasının kim olduğu konusunda iki farklı öykü vardır. Bunlardan biri Celal Bayar'a aittir

"Hasan Saka Maliye vekili idi. Bu ismi onlar buldu. Onlar İş Bankası dediler. Yani İş Bankası ismi benim değil." (İş Dergisi, Sayı 240, Ekim 1986, s. 3)

Diğerini ise Cemal Kutay yine Celal Bayar'ın ağzından aktarır:

"Atatürk Çankaya'da kayınpederi Muammer Bey'in yanında Celal Bey'e bir isim üzerinde arzusunu soruyor ve cevap beklemeden şöyle diyor: 'Siz bu kurulacak banka ile bakir sahalarda faaliyet gösterecek, iş yapacaksınız. O halde her şeyi ile Türk olacak bu bankaya Türkiye İş Bankası ismine ne dersiniz?'" (Kutay, "Türkiye İş Bankası Nasıl Kuruldu?", İş Dergisi, Sayı 334, s. 14)

KURUCU VE HİSSEDARLAR

,

İş Bankası adının bulunuşu için anılarda yer alan öyküler böyledir. Aslında ulusal bir banka kurulması fikri ve gerekli olduğu İzmir İktisat Kongresi'nde oluşmuştur. Fikrin eyleme dönüştüğü ve Atatürk'ün evinde gerçekleşen malum toplantılar sonucu, Atatürk'ün direktifi ve İzmir Birinci İktisat Kongresi'nde alınan kararlar doğrultusunda 26 Ağustos 1924 tarihinde İş Bankası resmen kurulur

.

İlk Genel Müdürü Celal Bayar'ın liderliğinde iki şube ve 37 personel ile hizmete başlar. Nominal sermayesi 1 milyon liradır. Bu sermayenin fiilen ödenen 250 bin liralık bölümü ise bizzat Atatürk tarafından karşılanır. Bu miktar paranın da yeterli olmadığını vurgulayan Celal Bayar, o aşamayı şöyle anlatır:

"Sermaye bir milyondu. 250 bin lira hazırdı. O nispeten fazla para sayılır, ama dışarıdan on para yok. Müessis hissesi (ortak payı), bir hisse 1000 liraydı. Müessisler bulacağız ve Meclis-i İdare'yi kuracağız. Hiç kimse yanaşmıyor. Diyorlar ki 'Ne kadar böyle bir işe girdiysek, hiçbirinin neticesi çıkmadı, bu da onların devamı...' Ecnebi bankalar nezdinde, Banque d'Athens var, İtalyanların bankaları var, Fransızların bankaları var. Onlar bizim Türklere, hatır için, Kızılay'a bin lira teberruda bulunur gibi, müessis hisselerini verdiler. Ben de şahsımı kullanarak, hatta Atatürk'ün nüfuzunu kullanarak 1000'er lirayı böyle topladım." (İş Dergisi, Sayı 240, Ekim 1986, s. 4).

BANKA BURSA

Cumhuriyet döneminin ilk özel bankası olan Türkiye İş Bankası'nın kurucuları arasında sekiz Bursalı bulunur. Bunlar: İnegöllüzâde Mehmet Safvet Bey, Morayenişehirlizâde Ethem Hasan Bey, Edirneli Emin Bey, Manifatura Tüccarı Hafız Halit Bey, Rıdvanzâde Hasan Bey, İnegöllüzâde Mehmet Refet Bey (Celal Bayar'ın kayınbabası), Tüccardan Altıağazâde Mustafa Bey ve Tüccardan Remzizâde Ferit Bey

.

Bankanın Bursa şubesi İzmir ile birlikte Ankara dışında taşrada açılan ilk şubelerden biri olup, binası 1924 yılı sona ermeden kiralanır ve memurları atanır. Vilayetin yanındaki postaneye bitişik olan bu şubenin ilk müdürü Hacı Mehmet Safvet Bey'dir. Emekli olduğu 1931 yılına değin bu görevde kalır. Bursa Şubesi'nde 1928 yılında 26 personel çalışmaktadır. Şimdiki şube binası 1950'de açılır. Binanın projesini Güzel Sanatlar Akademisi Yüksek Mimarlık Şubesi Şefi Profesör Arif Hikmet Holtay tanzim eder ve Havmil İnşaat Şirketi tarafından yapılır. Bina 2. Ulusal Mimarlık Akımı örneğidir. Dışı taş kaplama olan binanın zemin katı içe çekilerek portik oluşturulmuş böylece, yayalara korunak sağlanmıştır. Arif Hikmet Holtay şube binasını yakınındaki Ulu Cami'nin silüetini bozmaması için üç katlı tanzim etmişse de, Bursa Belediyesi "imar plânı icabıdır" diye binanın dört katlı yapılmasında ısrar eder. Bina halen Bursa Şubesi adıyla ve aynı özellikte hizmet vermektedir.