Bursa
Açık
20.3°
İsmail Kemankaş
İsmail Kemankaş

NOT DEFTERİ: Halkevleri nasıl doğdu?

13 Haziran 2020 Cumartesi, 18:38

Bazı oluşumlar vardır, doğar, iz bırakır ve ömrünü tamamlar, ama unutulmaz. Yeni bir devletin, ulus olma yolunda emekleyen toplumu için başlatılan bir kültür seferberliğinin en tipik örneğidir halkevleri...

Atatürk devrimleri arasında fazlaca dikkati çekmeyen halkevleri, oluşumu, işlevi ve ilginç yaşam öyküsü ile geçmişte "not defterim" içinde yer alan önemli bir bölümdü.

20 Mayıs 1938

Tozlu raflardan indirdiğim bu kültür hareketinin doğuşunu ve gelişimini, o günkü koşullarda değerlendirebilmek ve alanındaki güzel bir örneği hatırlatabilmek için sizlerin beğenisine sunuyorum.

TÜRK OCAKLARINDAN HALKEVLERİNE

Parçalanmış bir imparatorluktan doğan yeni bir devlettir Türkiye Cumhuriyeti... Ümmettten halk yaratmaya çalışan çağın devrimcisi Mustafa Kemal, önce harf devrimini gerçekleştiriyor, ardından da bu yeni dili halkına öğretmeye çalışıyordu. 1928'de kabul edilen yeni alfabe, çağdaş Türkiye'nin ilk adımıydı. Ardından millet mektepleri geliyordu.

Ulu Önder'e gönülden bağlı Türk toplumu, asker ocağında, köy okuma odalarında ve şehirlerdeki okullarda Latin Alfabesi seferberliği içindeydi.

1932 Ankara Halkevi Kütüphanesi

Cumhuriyet Halk Fırkası, 10-18 Mayıs 1931 yılında topladığı üçüncü kurultayında önemli bir karara imza atıyordu. Daha önce halkı bilinçlendirmek amacıyla oluşturulan Türk Ocakları, işlevi bittiği gerekçesiyle kapatılacaktı.

Türk Ocaklarının kapatılma kararının ardından Mustafa Kemal Atatürk'ün öncülüğünde halkevleri oluşturulduğunda Türkiye Cumhuriyet henüz 9 yaşındaydı.

İzmit Halkevi

Bu yeni oluşumun amacı Cumhuriyet Halk Fırkası programında da yer alıyor ve "Türk halkının muasır medeniyet seviyesine ulaşmasını ve inkılapların yerleşmesini sağlamak" olarak belirleniyordu.

HEDEF KÜLTÜR ATILIMI

Bolu Halkevi

Halkevlerinin amaçları arasında Cumhuriyet'in kültür atılımını yapmak, kır ile kent ve köylü ile aydın farkını ortadan kaldırmak olarak özetlenebilirdi. Bu amaçla, ulus devlet olarak kurulan Türkiye'de, yeni bir toplum inşa etmek için 19 Şubat 1932 tarihinde Afyon, Ankara, Bolu, Bursa, Çanakkale, Denizli, Diyarbakır, İstanbul, Eskişehir, İzmir, Konya, Malatya ve Samsun'da halk evleri kuruluyordu.

Bursa Halkevi Dağcılık Kulübü

Halkevlerinin açılış töreni Ankara'da törenle yapıldı. Açılışta konuşan Mustafa Kemal Atatürk, "gençlik; gelişen ve yetiştiren bir çalışmanın içinde yaşatılmalıdır. Millet, şuurlu, birbirini anlayan, ideale bağlı biçimde teşkilatlandırılmalıdır." diyordu.

Halkevi Futbol takımı

Halkevlerindeki çalışma düzenini oluşturmak için kapatılan Türk Ocağı mensuplarından dokuz kişi, eğitilmek üzere Rusya'ya gönderiliyordu. Çalışma alanları; dil ve edebiyat, güzel sanatlar, temsil, spor, sosyal yardım, halk dershaneleri, kurslar, kütüphane ve yayıncılık, köycülük, tarih ve müze biçiminde dokuz bölümde toplanmıştı.

Bursa Halkevi projesi... Mimar Münevver Belen...

Çalışma yapmak için dokuz alanın seçilmesinin de bir anlamı olabilirdi.

YÖNETİCİLERİ CHP ÜYESİ VE MEMURLARDI

Bir halkevi açılabilmesi için teklifin CHP il yönetim kurulunca gönderilmesi, genel yönetimin de teklifi kabul etmesi gerekiyordu. Halkevine üye olmak herkese serbestti. Fakat yalnız CHP üyeleri ve devlet memurları yönetici olabiliyordu. Halkevi başkanları, CHP yönetim kurullarınca tayin ediliyordu. CHP'nin bir yan kuruluşu olmasına rağmen masrafları, özel idareler ve köy bütçelerinden, bazı bankalar ve mahalli parti teşkilatlarından karşılanan halkevleri kısa zamanda bütün ülke sathına yayılıyordu. 1950'de 63 ilde toplam 478 halkevi, 4 bin 322 halk odası vardı.

DEMOKRAT PARTİ HALKEVLERİNİ KAPATTI

Demirsporlu Atletler-1949 (Halkevi 7500 metre sokak koşusunu kazanan takım)

Atatürk'ün öncülüğünde alt yapısı hazırlanarak, 19 Şubat 1932'de açılan halkevleri, 14 Mayıs 1950 seçiminde iktidara gelen Demokrat Parti tarafından 1951 yılında kapatılıyordu. 27 Mayıs 1960 İhtilalinden sonra UNESCO'nun tavsiyesiyle halkevlerinin yerine Türk Kültür Dernekleri kuruluyordu.

Türk Kültür Dernekleri'nin adı 1963'te tekrar "halkevi" olarak değiştirildi. Ancak, tüzüğünde siyasetle uğraşması yasaklanmasına rağmen halkevleri gittikçe siyasetin içine girip, tekrar CHP'nin yan kuruluşu gibi çalışmaya başlıyordu.

12 Eylül 1980 darbesinde, bir takım siyasi olaylar çıkarıp, gençliği anarşiye sürüklemesi sebep gösterilerek, çalışmaları durduruluyor, yöneticileri de tutuklanıyordu.

1987 yılında halkevlerinin açılmasına bir kez daha izin verildi. Günümüzde eski işlevi ve etkinliğinde olmasa bile, bir grup gencin, özellikle sosyal olaylardaki duruşu ile halkevleri yine dikkati çekiyor.