Bursa
Açık
20.2°
İsmail Kemankaş
İsmail Kemankaş

NOT DEFTERİ: Esaretin bedeli Merinos

08 Şubat 2020 Cumartesi, 23:20

Takvimler 2 Şubat 2020'yi gösteriyordu. Bir grup Bursalı yine bir araya gelmiş, kutlama yapıyordu. Geçtiğimiz hafta pazar günü yaşanan bu kutlama, bir dönem Bursa için çok büyük önemi olan Merinos Fabrikası'nın kuruluş günü içindi.

Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün tesisi için bizzat girişimde bulunduğu ve açılışını yaptığı Merinos'a dair geçmişte bir belgesel hazırlamıştım. Babamın da fabrikanın bir mensubu olması, bu çalışmamı daha anlamlı kılmıştı.

Not defterimi karıştırırken heyecan verici öyküye bir göz attım. Bir kez daha gördüm ki Merinos Fabrikası, Bursa'nın işgal günlerinin bedeli karşılığı yapılmış. Bunun en önemli belgesi de, temel atılması ile açılışı arasındaki sürenin aynı oluşuydu. Bu durum başlığıma da yansıdı ve "Esaretin bedeli Merinos" biçiminde oluştu. Zamanınız ve Bursa'nın geçmişine merakınız varsa, gelin bu anlamlı öyküye birlikte göz atalım.

NEDEN BURSA?

Türkiye Cumhuriyeti 30'lu yılların başında 15 milyon nüfusa ulaşmış ve Ulu Önder Atatürk'ün direktifiyle ekonomik seferberlik başlatılmıştı.

Önce Sümerbank kuruldu. Pamuk ve yünlü dokuma sektörleri de Sümerbank'ın öncelikleri olmuştu. Bursa'da kurulması düşünülen fabrikanın adı da Merinos olarak saptandı. Merinos, ince uzunca yün anlamına geliyordu.

Bu dev tesis için bir senaryo hazırlanmıştı. Avusturalya'dan gelen yapağı önce iplik, sonra da yünlü kumaşa dönüşecekti. Bir süre sonra da merinos koyunu üretimiyle, yapağı da Bursa ve çevresinde elde edilecekti. Fabrika açılmadan Bursa çevresinde merinos koyunu yetiştiriciliği bilimsel metodlarla denenmişti. Bu arada, kentin kuzeyinde, Mudanya Treni güzergahında bir fabrika yeri belirlendi. Bursalılar'ın "kokulu su" dedikleri ve piknik alanı olarak kullandıkları bölgeye devasa bir işletme kurulması planlandı.

Bursa'nın tercih nedenlerinin başında, koyun yetiştiriciliği ve bu tür üretimler için ideal olan doğal kaynak sularıydı.

GAZİ AÇILIŞI ANAHTARLA YAPTI

Başvekil İsmet İnönü'nün 28 Kasım 1935 tarihinde temelini attığı Merinos fabrikasının binaları, yüklenici Nuri Demirağ'ın çabaları ile kısa sürede yükseldi. Deneme üretimleri ve açılış hazırlıkları yapıldıktan sonra, 1 Şubat 1938'e gelindi... Mustafa Kemal Atatürk Gemlik'e gelerek önce Sunğipek fabrikasını açtı, ardından Merinos için Bursa'ya geçti. Ulu Önder son kez Bursa'ya gelmişti.

Ertesi gün, yani takvimler 2 Şubat 1938 tarihini, saatler de 16:00'yı gösterirken, Gazi Mustafa Kemal Atatürk, bu dev kuruluşu o günün gelenekleri dışında kurdele kesmek yerine, anahtarla hizmete açmıştı. Törene, Ulu Önder'in dışında, Başvekil Celal Bayar ile Dahiliye, Nafıa ve İktisat vekilleri ve Bursalılar katıldı. Açılış öncesi Başvekil Celal Bayar, çok anlamlı ve ilginç sayılabilecek şu konuşmayı yaptı :

"Reisicumhurumuz, şefimiz büyük Atatürk'ün emir ve müsaadeleriyle size hitap ediyorum.

Hatırlarsanız; bundan takriben iki sene evvel, Atatürk rejiminin büyük ve kıymetli evladı İsmet İnönü'nün azimkâr ve kudretli eliyle temeli atılmıştır. Bugün hepimizin sevincini mucip olacak derecede büyük bir mevcudiyet gösteren bu müessese törenle açılıyor. Merinos fabrikası, milli hayatımıza karışan fabrikaların en bahtiyarıdır.

Çünkü ismini bizzat Atamız ve Şefimiz koymuştur."

Başvekil Celal Bayar, Merinos'un Bursa'da kurulma nedenleri arasında Yunan işgaline uğraması ve halkının çektiği azabı azaltmanın bulunduğunu ima eden sözler de sarf etti:

"Gelirken bahsimiz Milli Mücadele'nin ilk karanlık günlerine ait bulunuyordu. Büyük şef baktı ve etrafı seyrettikten sonra:

-Bayar, bak, bu güzel memleket, bu temiz yürekli halk, müstevlilerin ayakları altında bırakılabilir miydi? dediler."

Bursa, 8 Temmuz 1920 günü işgal edilmiş, 10 Eylül 1922 gecesi Yunan birliklerinin şehri terk etmesi ile istiklaline kavuşmuştu. İşgal süresi 2 yıl 2 ay 2 gündü. Merinos'un temeli 28 Kasım 1935 günü atıldı.

Açılış, işgal süresine uygun biçimde 2 Şubat 1938 gününe denk getirildi.

Böylece, temel atılışından 2 yıl 2 ay 2 gün sonra rüya gerçek olmuştu.

Açılış töreni sırasında, Mustafa Kemal Atatürk, konuşma yerine şeref defterinin ilk sayfasına anlamlı cümleler yazdı:

"Sümerbank Merinos Fabrikası, çok kıymetli bir eser olarak millî sevinci artıracaktır. Bu eser, yurdun, özellikle Bursa bölgesinin endüstri gelişimine ve büyük millî ihtiyacın giderilmesine yardım edecektir."

1938 yılında yaklaşık 150 bin nüfusa sahip bu kentte, Merinos, yaklaşık bin 500 kişiye istihdam sağlayarak, Bursa'nın yanı sıra bir anlamda Türkiye için önemini de vurguluyordu.

Tesis için planlama yapıldığı günlerde İktisat Vekili olarak Celal Bayar, fabrikada görev yapacak teknik elemanların yurt dışında eğitim almalarını sağlayarak, Avrupa teknolojisinin Türkiye ve Merinos'a taşınmasını sağladı.

Dokuma kısmının 1944 yılında tamamlanması ile kumaş üretimine de geçildi... Bunun sonucu olarak, 1951-52 sezonunda ilk kez Amerika Birleşik Devletleri'ne yünlü kumaş ihracı gerçekleştirildi.

Merinos Fabrikası ilave tesislerinin temeli 1950 yılının Nisan ayında atılırken, 1953 yılında bu kez iplik kısmı devreye girdi.

1967 yılı verilerine göre, toplam 30 milyon liralık yatırım gerçekleştirilerek, iplik dokuma ve apre makineleri yenilendi. Bunun sonucu olarak üretim kalitesi de yükselmişti. 1973 yılında sosyal donatı alanlarıyla birlikte 404 bin 372 metrekare alana yayılan Merinos Fabrikası'nda, 3 bin 500 işçi ve 200'e yakın memur çalışırken, yaklaşık 16 bin kişinin istihdamı sağlanmıştı.

Gelişmenin sonucu olarak 1977 yılında bu kez hazır giyim bölümü devreye girdi. Uzun bir süre, ABD'ye yapılan ihracat ve yerli piyasaya sunulan kaliteli yünlü kumaş üretimiyle ayakta kalmayı başaran Merinos, 1972'den sonra düşüş dönemine girdi. Bursa için önemi giderek azalan Merinos Fabrikası 1977 yılında yaşamındaki tek grevi gördü ve üretim tam 126 gün durdu.

Bu arada işveren de lokavt kararı almıştı, ama 5 Eylül 1977 günü anlaşma sağlanmıştı. 12 Eylül 1980 sonrası beklenenin aksine özelleştirme hazırlıkları nedeniyle Merinos yeniden önem kazandı.
Fabrikanın bu parlak dönemi 1985'e kadar devam etti. Ama kaçınılmaz bir son vardı; 2000 yılının Kasım ayında kapatılma kararı alındı.

TARİHİ FABRİKA 2004 YILINDA KAPATILDI

14 Kasım 2000 tarihinde, Özelleştirme Yüksek Kurulu, Merinos Yünlü Sanayi İşletmesi'nin toplam 314 bin 569 metrekarelik arazisi ve taşınmazların, öncelikle, eğitim, halka açık kültür, sanat, spor ve rekreasyon amaçlarında kullanılması kaydıyla Bursa Büyükşehir Belediye Başkanlığı'na bedelsiz devredilmesine karar verdi. Bu süre içinde çalışanların protestosu bir sonuç vermedi. TEKSİF Sendikası'nın, özelleştirme kararına itirazı ile devir işlemi uzun süre yapılamadı. Bu sürecin sonunda, 23 Eylül 2004 tarihinde fabrika fiilen ve resmen kapatıldı. İşletmeye ait arsa, arazi ve üzerindeki gayrı menkuller ise 25 Ekim 2004 tarihinde Özelleştirme İdaresi tarafından Bursa Büyükşehir Belediyesi'ne devredildi. Böylece, erken Cumhuriyet döneminin en önemli sanayi kuruluşu, tarihteki yerini almış oldu.


SOSYAL ALANDA MERİNOS VE BURSA'YA KATKILARI

Cumhuriyet'in ilk yıllarında, sanayinin öncüsü olarak kurulan Merinos, 66 yıllık yaşamında, istihdam ve üretiminin dışında, Türkiye ve Bursa'ya çok değer kattı. O günlerde Bursa için hem önemli, hem de ilk olan birçok yenilik ve kavram Merinos Fabrikası sayesinde kentimize kazandırılmıştı. Bugün için bile geçerliğini koruyan bu yenilik, destek ve kazanımların belli başlı olanlarını bir çırpıda sıralayabiliriz.

MERİNOS ELEKTRİĞİ

Gece 24.00'den sonra fabrikada üretilen elektrik enerjisinin arta kalan kısmı Bursa'ya şehir cereyanı olarak verildi. Evlerde "Merinos geldi" sesleri yükselirdi.

SOSYAL SİGORTA

1950 öncesi 65 bin olan sigortalı kart numarası, Merinos bünyesinde 65 bin 4 rakamında başladı ve ilk numara da Hasip Sönmezalp'e verildi.

SENDİKANIN DOĞUM YERİ

Merinos Yünlü Sanayii Müessesesi, Mensucat Sanayi İşçileri Sendikası'nın doğumuna tanık oldu. TEKSİF Sendikası da burada kuruldu. Türkiye'de ilk toplu sözleşme Mensucat İşçileri Sendikası ile Merinos Fabrikası arasında imzalandı. Sendikal çalışmalar, Recep Kırım ve Türk-İş Başkanlığı'na kadar yükselen Şevket Yılmaz gibi isimleri çalışma hayatına kazandırdı.

OKUMA YAZMA KURSLARI

Yönetici ve teknik personel yurt dışında staja gönderilirken, hizmet içi eğitimin yanında bazı çalışanlar için okuma yazma kursları bile açıldı.

ÜÇ FARKLI KOOPERATİF

Kumaş üretiminin yanı sıra tüketim, kredi ve yapı kooperatifleri ile tanışan Merinos çalışanları, tatil günlerini Merinos sinemasında değerlendirdi.

REVİR VE KREŞ

Çocuklu kadınlar kreşten yararlandı, çalışanların tümü revirde tedavi gördü. Çalışan yakınlarının da yararlandığı diş hekimi ve çocuk doktoru Merinos'un sosyal yüzünü gösteren tipik örnekler oldu.

İTFAİYE

Fabrika bünyesinde oluşturulan İtfaiye grubu, işletmenin güvencesi olma yanında, Bursa şehrine de bu anlamda büyük destek verdi.