Bursa
Açık
28.3°

EYT'de hangisi doğru, hangisi yanlış?

EKONOMİ , 27 Eylül 2019 Cuma, 16:49

Emeklilikte yaşa takılanlar (EYT) bugünlerde hiç olmadıkları kadar gündemde. Gazeteler EYT manşetleriyle çıkıyor, televizyonlar ardı ardına EYT haberleri yayınlıyor. Durum böyle olunca da EYT konusunda büyük bir bilgi kirliliği yaşanıyor. EYT sorununu en başından beri gündemde tutan enbursa.com dünden bugüne EYT konusunda yaşanan gelişmeleri, doğruları ve yanlış bilinenleri derledi. İşte kritik sorular ve yanıtları...

EYT'de hangisi doğru, hangisi yanlış?

Emeklilikte yaşa takılanlar (EYT) bugünlerde hiç olmadıkları kadar gündemde. Gazeteler EYT manşetleriyle çıkıyor, televizyonlar ardı ardına EYT haberleri yayınlıyor. Durum böyle olunca da EYT konusunda büyük bir bilgi kirliliği yaşanıyor. EYT sorununu en başından beri gündemde tutan enbursa.com dünden bugüne EYT konusunda yaşanan gelişmeleri, doğruları ve yanlış bilinenleri derledi. İşte kritik sorular ve yanıtları...

EYT NEDİR?

Türkiye'de emeklilik sistemi çok sık değişiyor. EYT, 8 Eylül 1999 tarihli 4447 sayılı yasanın ortaya çıkardığı bir mağduriyettir. Bu tarihten önce çalışma hayatına giren kadınlar 5000 prim günü ve 20 yıl, erkekler 5000 prim günü ve 25 yılda emekli oluyordu. 4447 sayılı yasayla emeklilik şartlarına bir de yaş eklendi. Bu değişiklikle kadınların emekliliği kademeli olarak 58, erkeklerin emekliliği de yine kademeli olarak 60 yaşına kadar uzatıldı. Dönemin Fazilet Partisi düzenlemenin iptali için Anayasa Mahkemesi'ne gitti. Yüksek Mahkeme, 23 Şubat 2001 tarihli kararında yürütmeyi durdurdu ve 1 Haziran 2002 tarihinde, 8 Eylül 1999 öncesi işe başlayanlarda kademeli emeklilik sistemi devreye girdi.

EYT'Lİ SAYISI KAÇTIR?

EYT'li sayısını aslında sadece devlet biliyor. Emeklilikte Yaşa Takılanlar Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği (EYTSYDD), kesin rakamı öğrenmek amacıyla bilgi edinme hakkından yararlanarak Çalışma Bakanlığına bu rakamı sordu. Ancak bakanlığın cevabi yazısında bu sayının sadece kamu kuruluşları ve istemeleri halinde üniversitelerle paylaşılabileceği bildirildi.

Buna karşılık EYT sayısı konusunda yaklaşık rakamlar telaffuz ediliyor.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 16 Ekim 2018 tarihindeki AK PARTİ grup toplantısında "Sosyal Güvenlik Kurumu'nun hesabına göre, emeklilikte yaşa takılan denilen gruba 6 milyon 200 bin kişi giriyor" açıklaması yaptı.

Eski Çalışma Bakanı Faruk Çelik, geçtiğimiz aylarla yaptığı açıklamada, 1999 öncesi sisteme giren çalışan sayısının 6 milyon 300 bin olduğunu, bunun 1 milyonunun Emekli Sandığı'na, 1 milyonunun Bağ-Kur'a, geri kalan 4 milyon 300 bininin de SSK'ya bağlı olduğunu söyledi.

Sosyal Güvenlik Uzmanı Özgür Erdursun tarafından hazırlanan ve EYTSYDD yönetimince Cumhurbaşkanlığı Sosyal Politikalar Kurulu Başkan Vekili Prof. Dr. Vedat Bilgin'e sunulan "Halkın Çalışma Hayatında Beklentileri" raporunda ise 1 Eylül 2019 tarihi itibariyle EYT'li sayısı 5 milyon 404 bin 924 kişi olarak belirlendi.

EYT'NİN BÜTÇEYE MALİYETİ NE KADAR?

EYT'liler bugüne kadar hep Hazine'ye maliyetleriyle tartışma konusu oldu.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 16 Ekim 2018 tarihindeki AK PARTİ grup toplantısında, "Bu teklifin yıllık maliyeti 750 milyar liraya ulaşıyor" dedi.

Oysa uzmanların SGK verilerinden yola çıkarak yaptıkları hesaplamalar farklı ve 750 milyar liraya göre oldukça düşüm maliyetler çıkarıyor.

Ankara Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Yalçın Karatepe'nin hesabı şöyle:

"SGK verilerine göre, 2018 yılı Ağustos ayı sonu itibariyle emekli ve hak sahibi 12 milyon 456 bin 614 kişi. Emekli ve hak sahiplerine 2018 yılı Ağustos ayında ödenen miktar 21 milyar lira. 2018 yılının ilk 8 ayında ödenen toplam tutar ise 159.5 milyar lira. Hemen emekli olma imkanına sahip olanlardan, emekli olmayı tercih edeceklerin sayısını yaklaşık 700 bin kabul edersek, emekli sayısı 2018 yılı Ağustos ayı sonundaki toplam sayısı yüzde 5.6 oranında artmasına yol açacaktır. Yaş sınırı kalkması durumunda emekli olmayı tercih edeceklerin de mevcut emeklilerin aldıkları tutarlarda emekli aylığı alacağını varsayabiliriz. Bu durumda, bu imkânın sunulması halinde bundan yararlanacak olanların sisteme getireceği aylık ek yük mevcut ödemenin yüze 5.6'sı oranında, yaklaşık 1.176 milyon, yıllık toplam 14 milyar lira olacaktır. Hesaplanan bu rakam şimdiye kadar telaffuz edilenlerden oldukça düşüktür."

Sosyal Güvenlik Uzmanı Özgür Erdursun'un yaptığı hesaplama da Karatepe ile paralel:

"4447 sayılı yasanın iptali durumunda bile 5 milyon 404 bin 924 kişinin hemen emekli olması mümkün değil. Olsa bile Hazine'ye maliyeti iddia edildiği gibi 700-800 milyarları bulmuyor. Türkiye'de ortalama emekli maaşı bin 600 lira. Yani asgari ücretin de altında. Buna göre, 5 milyon 404 bin 924 kişi emekli olursa maliyet hesabı şöyle:

Ortalama emekli maaşı 1.600 tl X Toplam EYT'li sayısı 5.404.924 = 8.647.878 TL.

Yıllık EYT maliyeti ise 8.647.878.400 X 12 = 103.774.540.800 TL."

EYT'lilerin yıllık 25-30 milyarlık maliyeti olduğunu savunanlara yanıt da Erdursun'dan geldi. Türkiye'de toplam 12 milyon 828 bin emekliye ayda 20 milyar 425 milyon lira ödendiğini belirten Erdursun, "Sisteme girecek 750 bin kişinin maliyeti nasıl 20 milyar olur?" diye sordu.

Erdursun'un açıklamaları şöyle:

"Ülkemizde toplam emekli sayısı 12 milyon 828 bin... 2018 yılında emekliliklere toplam 245 milyar 100 milyon TL'lik ödeme yapılmış. Yani aylık 20 milyar 425 milyon lira ödenmiş. EYT'llilerin çok yüksek bir maliyeti olacağı söyleniyor. Bu yanlış. EYT'lilerin hepsinin emekli olması mümkün değil. Yasa çıkarsa yaklaşık 750 bin-1 milyon kişi emekli olur. 750 bin kişiye göre hesaplama yaptığımızda aylık maliyeti 1 milyar 200 milyon TL civarında olur. 1.5 milyarı geçmesi mümkün değil. Bir ayda toplamda 12 milyon 828 bin kişiye 20 milyar ödeniyorsa 750 bin kişiye ne kadar ödenir diye baktığımızda bizim söylediğimiz rakamların ne kadar gerçek olduğu ortaya çıkıyor. EYT'lilerin aylık maliyetinin aylık 20-25 milyar olacağı iddia ediliyor. Zaten biz 12 milyon 828 bin emekliye 20 milyar ödüyoruz. Yani nasıl olur da ilave 750 bin kişi sisteme girdiğinde 20 milyar TL'lik bir maliyet olabilir ki? Bu maliyeti söyleyenler afaki hesaplamalarla, EYT konusunu bilmeden yorumlar yapıyor."

EYTSYDD'NİN EYT RAPORU MECLİS'E GELECEK Mİ?

Hayır... Meclis gündemine raporlar değil, yasa tasarıları ya da yasa teklifleri gelir. Yasa tasarılarını hükümetler, yasa tekliflerini siyasi partiler hazırlayıp Meclis'e sunar.

EYTSYDD'nin Cumhurbaşkanlığı Sosyal Politikalar Kurulu Başkan Vekili Prof. Dr. Vedat Bilgin ile görüşmesinde sunulan rapor, Sosyal Güvenlik Uzmanı Özgür Erdursun tarafından hazırlanan "Halkın Çalışma Hayatında Beklentileri" başlıklı rapordur. Rapor, EYT'lilerin beklentileriyle paralellik içeriyor. Ancak bazı medya organlarında raporun hemen yasalaşacağı gibi bir algı oluşturuldu. Oysa EYTSYDD, Bilgin ile yapılan görüşmenin ardından konuyla ilgili bir komisyon kurulacağını, bu komisyonun tüm taraflardan bilgi ve belgeler alarak, Cumhurbaşkanı Erdoğan'a sunmak üzere yeni bir rapor hazırlayacağını duyurdu.

İŞTE O GÖRÜŞMENİN TÜM AYRINTILARI

Prof. Dr. Bilgin de "Emeklilikte yaşa takılanlar homojen bir grup değil. Bu konuda durumu çok farklı olanlar var. Çalışmalarımız uzun soluklu olacak, şu an işin çok başındayız henüz somut bir gelişme yok" açıklaması yaptı. Dolayısıyla EYT konusu Meclis'e gelecekse bu bir hükümet tasarısı olacak ve bizzat Cumhurbaşkanı'nın onayıyla Meclis'e sunulacak.

MECLİS GÜNDEMİNDE EYT TEKLİFİ VAR MI?

Evet var. Bu tekliflerin tamamı CHP, İYİ Parti ve HDP milletvekillerince Meclis'e sunuldu. Tekliflerin Meclis Genel Kurulu'na gelebilmesi için önce ilgili komisyonlarda görüşülmesi gerekiyor. Bu da bir EYT teklifinin hem Sağlık, Aile, Çalışma ve Sosyal İşler Komisyonu'ndan hem de Plan ve Bütçe Komisyonu'ndan geçmesi anlamına geliyor. Meclis komisyonlarında AK PARTİ-MHP çoğunluğu var. Dolayısıyla iktidarın onay vermediği bir teklifin bırakın komisyondan geçmesi, komisyona gelmesi bile mümkün görünmüyor.

Bazı teklifler doğrudan Meclis Genel Kurulu'na "öneri" olarak getiriliyor. Bunun örnekleri geçen yasama döneminde yaşandı. CHP Adana Milletvekili Ayhan Barut'un teklifi CHP önerisi olarak Meclis'te konuşuldu. Ancak önerinin gündeme alınması AK PARTİ ve MHP oylarıyla reddedildi. İYİ Parti Muğla Milletvekili Metin Ergun'un teklifinde de aynı şey yaşandı.

EYT SORUNU KARARNAME İLE ÇÖZÜLEBİLİR Mİ?

Evet... Anayasa'ya göre, Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile düzenlenebilir.

EYT YASASI BÜTÜN EYT'LİLERİN EMEKLİ OLMASINI SAĞLAR MI?

Hayır... 4447 sayılı yasanın EYT'lilerin istediği gibi eski haline dönmesi sayıları 5.5-6 milyon olarak ifade edilen bütün EYT'lilerin hemen emekli olmasına olanak sağlamayacak. Sürecin en az 10 yıla yayılması bekleniyor. Zaten EYT'nin maliyetinin 14 milyar civarında olmasının nedeni de bu.

yasa çıksa da hemen emekli olamayacaklar şöyle sıralanıyor:

  • İlk işe başlama tarihi stajyer ve çırak olanların işe başlama tarihleri 8 Eylül 1999 öncesi olsa da bu süre emeklilik hesabına dahil edilmiyor. Zaten çalışma hayatında stajyer ve çırakların sorunları gibi bir başlık da bulunuyor.
  • Yaş şartını yerine getirse de prim günü eksik olanlar emeklilik hakkı elde edemiyor. Bu nedenle çalışma hayatından EYT dışında bir de EPT (Emeklillikte Prime Takılanlar) sorunu bulunuyor.
  • Sigortalılık süresi erkeklerde 25 yıl istenir. 1 Eylül 1994 sonrası sigortalı olan erkekler her ne kadar yaşını ve prim gün sayısını tamamlasa da 25 yıllık sigortalılık süresini tamamlamadıkları için emekli olamazlar.
  • Emekli Sandığı'na tabi çalışan kadın ve erkekler, emekli maaşı olarak, çalışırken aldıkları maaşın yarısını alırlar. Bu nedenle emeklilik hakkından yararlanacak devlet memuru oranının yüzde 10-15'ler civarında olacağı tahmin ediliyor.
  • Bağ-Kur'da kadınların 20 yıl 7200 prim günü, erkeklerin ise 25 yıl 9000 prim günü tamamlayarak emekli olmaları mümkün. Bu oran tüm Bağ-Kur'lularda ancak yüzde 25 civarında.

EYT HİÇ OLMADIĞI KADAR GÜNDEMDE, ÇÜNKÜ...

Sosyal medyada iki gündür dolaşan bir fotoğrafta, daha düne kadar EYT'yi görmezden gelen iktidara yakın gazetelerin konuyu sürmanşetlerine taşıdıkları görülüyor. Haberlerin başlıkları da içerikleri de çoğunlukla aynı ya da birbirine çok benzer. Bu durum EYT'nin iktidar nezdinde öncelikli konuma geldiğini ve toplumun bir şekilde EYT konusunun çözümüne hazırlandığı izlenimi doğuruyor.

ÇÖZÜM YÖNTEMİ NE OLACAK?

EYT'de çözüm yöntemi olarak tartışılmaya başlayan birden fazla model var: Finlandiya modeli, Almanya modeli, Polonya modeli vs... Bu modellerin tamamı emekli maaşlarında kesinti öngörüyor. Bu modellerin tartışmaya açılması bazı kesimlerde "ölümü gösterip sıtmaya razı etme" hazırlığı olarak yorumlanıyor.

Cumhurbaşkanı'nın önüne nasıl bir çözüm modeli ya da modelleri konacağı, Cumhurbaşkanı'nın bunlardan hangisine "evet" diyeceği şimdilik belirsiz.

EN NET OLAN EYT'LİLER

Bütün bu tartışmalar arasında EYT'liler ve EYT'lileri temsil eden EYTSYDD'nin tavrı, en başından itibaren çok net: EYT'liler 4447 yasılı yasanın geriye işlemezlik hükmünün kaldırılmasını, aylık bağlama oranlarının düzeltilmesini, en düşük emekli maaşının asgari ücrete eşitlenmesini istiyor.